ARTYKUŁ: Mała retencja wielka sprawa

Skończyły się już czasy masowego osuszania bagien czy zasypywania oczek wodnych. Skutki wielu takich działań okazały się dokładnie przeciwne od zamierzonych. Dziś naprawiamy popełnione dawniej błędy.

 

W CZASACH POWOJENNYCH torfowiska, nieużytki, łąki i lasy łęgowe długo uznawano za bezużyteczne. Prowadzone w tym okresie melioracje po wielu latach przyniosły często opłakane skutki – np. obniżenie poziomu wód gruntowych czy zanikanie unikatowych ekosystemów torfowisk. Dziś nikt już nie „wydziera” bagnom ziemi na wielką skalę. Wręcz przeciwnie – priorytetem stała się dbałość o zachowanie lokalnych stosunków wodnych.

 

Podmokłe łąki, bagna, leśne rozlewiska są bardzo cenne nie tylko dlatego, że występują na nich siedliska rzadkich gatunków flory i fauny, lecz także z bardziej prozaicznych powodów. Wszystkie te mokradła stanowią ochronę przed suszami i powodziami, a także są buforem ochronnym dla wód gruntowych. Coraz istotniejsza staje się konieczność zatrzymywania wody opadowej i opóźniania jej spływu do rzek, choćby w celach ochrony terenów zamieszkanych przez ludzi. Zmiany klimatu będą skutkować (już skutkują!) nasileniem występowania „ekstremalnych zjawisk pogodowych”, czyli np. gwałtownych burz przeplatanych okresami suszy. Właściwe wykorzystanie naturalnych zlewni i połączenie ich z systemami melioracyjnymi będą kluczowe dla przeciwdziałania niekorzystnym skutkom coraz mniej przewidywalnej pogody. Krótko mówiąc, możemy budować nowe wały przeciwpowodziowe lub dbać o to, by woda, zanim trafi do rzeki, spędziła jak najwięcej czasu, przelewając się przez leśne bagienka i jeziorka.

 

Znaczenie tzw. małej retencji, czyli wszystkiego, co służy wydłużeniu drogi i czasu obiegu wody w zlewni, trudno przecenić. A najważniejszym elementem małej retencji są lasy.

WODA W LESIE

 

Projekt „Zwiększanie możliwości retencyjnych oraz przeciwdziałanie powodzi i suszy w ekosystemach leśnych na terenach nizinnych”, koordynowany przez Centrum Koordynacji Projektów Środowiskowych, to największe tego typu przedsięwzięcie w Europie. Jego celem jest retencja wód powierzchniowo-gruntowych na obszarach administrowanych przez Lasy Państwowe w obrębie zlewni cieków, przy jednoczesnym zachowaniu i wspieraniu rozwoju krajobrazu naturalnego. Bierze w nim udział 178 nadleśnictw na terenach nizinnych całego kraju, a w ramach projektu przewidziano budowę blisko 3300 obiektów służących retencji (docelowo będą zatrzymywać około 31 mln m3 wody).

 

Jakie to tajemnicze „obiekty” powstają w naszych lasach? Na przykład brody i progi na stale i okresowo płynących ciekach, a także bystrza (bystrotoki – miejsce, w którym nurt lokalnie przyspiesza), groble, jazy i oczywiście zbiorniki retencyjne (z odpływami lub bezodpływowe). Często wykorzystuje się elementy zbudowanych w przeszłości elementów infrastruktury, zmieniając ich przeznaczenie – by zatrzymywały wodę, a nie przyspieszały jej spływ do zlewni. Celem podstawowym pozostaje zapobieganie suszy oraz funkcje przeciwpowodziowe (np. poprzez gromadzenie nadmiaru wód opadowych), ale ważne jest też odtworzenie naturalnych warunków wodnych torfowisk i innych mokradeł, podtrzymanie poziomu wód gruntowych i podziemnego zasilania źródlisk, utrzymanie i powstawanie ostoi flory i fauny wodnej, oczyszczanie wody, ograniczenie erozji, a nawet… tworzenie nowych wodopojów dla zwierząt.

 

Realizacja projektu jest w 85% współfinansowana ze środków Unii Europejskiej w ramach Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko.

PORZĄDEK NA TORFOWISKU MESSY

 

Położony w województwie kujawsko-pomorskim, utworzony w 1998 r. Krajeński Park Krajobrazowy to trzeci co do wielkości park krajobrazowy w Polsce. Na jego terenie znajduje się blisko 80 większych i mniejszych jeziorek i licznych bagien, dających początek kilku rzekom, dopływom Wisły i Odry. Największą z nich jest Orla, zaczynająca bieg na ponad sześciusethektarowym torfowisku Messy, porośniętym przez unikatowe lasy i bory bagienne.

 

Pod koniec lat 90. naukowcy i leśnicy zdali sobie sprawę, że następujące na torfowisku stałe obniżanie poziomu wód gruntowych wywołane jest nie tylko długotrwałą suszą, lecz także błędnymi melioracjami, zagrażając całemu lokalnemu ekosystemowi. Orla zaczęła zarastać i niemal przestała odprowadzać wodę. Zdecydowano się na interwencję.

 

W ramach projektu małej retencji nizinnej zrealizowana została inwestycja o nazwie: „Renaturyzacja rzeki Orli w obrębie Zespołu przyrodniczo-krajobrazowego Torfowisko Messy oraz renowacja urządzeń wodno-melioracyjnych na użytkach zielonych”, w ramach której wykonano szereg działań, pozwalających zwiększyć retencję nadmiaru wód opadowych, a zarazem powstrzymać degradację lokalnego ekosystemu. Przebudowano i oczyszczono koryto zarastającej rzeki na odcinku 8 km, dokonując jej renaturyzacji, odbudowano systemy melioracyjne (rowy wraz z infrastrukturą

 

techniczną) na trwałych użytkach zielonych, wybudowano przepusty, przepusto-zastawki i progi. Prace – choć okazały się znacznie bardziej skomplikowane niż przypuszczano (nie wszędzie można było wykorzystać ciężki sprzęt) – pozwoliły zwiększyć objętość retencjonowanej wody o blisko 1,7 mln m3. Ukończona w 2011 r. inwestycja została przeprowadzona wzorcowo, o czym świadczy m.in. wygrana w XVI edycji ogólnopolskiego konkursu „Modernizacja Roku” w kategorii „Obiekty ochrony środowiska”.

 

Do końca 2014 r. na terenach nizinnych Polski dobiegnie końca realizacja inwestycji w ramach Projektu. Oprócz zwiększenia zasobów wodnych, podniesienia poziomu wód gruntowych powstałe obiekty będą stanowić istotny element ochrony walorów przyrodniczych ekosystemu leśnego oraz zwiększą jego różnorodność biologiczną.

Przykłady budowli powstających w ramach projektu

 

Bród – naturalne wypłycenie cieku lub sztucznie umocnione dno, pozwalające na przejazd przez koryto cieku przez odpływ piętrzenia; najczęściej stosuje się go w przypadku, gdy budowla piętrząca (wał, grobla, próg) zlokalizowana jest na drodze leśnej.

 

Bystrotok – umocniony odcinek cieku charakteryzujący się dużym spadkiem podłużnym stosowany na odpływie piętrzenia cieku o stosunkowo dużych przepływach.

 

Grobla – nasyp ziemny służący do stałego lub okresowego spiętrzenia wody ponad naturalny poziom terenu, o wysokości zazwyczaj nieprzekraczającej 3 m.

 

Jaz – budowla służąca do okresowego lub stałego piętrzenia wody, o świetle ponad 1,5 m; w projekcie przewiduje się budowę głównie jazów bez zamknięć (tzw. stałych), jedynie w niektórych przypadkach z zamknięciami (tzw. ruchomych).

 

Mnich – budowla służąca do wprowadzania i wyprowadzania wody do stawu (zbiornika). W projekcie preferuje się budowę głównie mnichów drewnianych.

 

Próg piętrzący – budowla stale piętrząca wodę w niewielkim cieku naturalnym lub sztucznym, o szerokości w dnie poniżej 1,5 m.

 

Przepławka – budowla rzeczna lub urządzenie stosowane przy zaporach wodnych, umożliwiające rybom wędrówkę wzdłuż rzeki.

 

Przelew – część budowli piętrzącej umożliwiająca przelanie (przepływ) wody po powierzchni np. progu stałego.

 

Przepust piętrzący – krótki rurociąg służący do przeprowadzenia wody zazwyczaj pod drogą posadowiony nad dnem cieku tak, aby było możliwe piętrzenie wody; budowla pomocnicza umożliwiająca doprowadzenie wody np. do zbiornika.

 

Przetamowanie ziemne – częściowe zasypanie rowu na niepełną jego wysokość.

 

Rów – koryto sztuczne, służące do okresowego lub stałego prowadzenia wody,o szerokości w dnie poniżej 1,5 m.

Rów nawadniający (doprowadzalnik) – rów pozwalający na transport wody do celów nawodnień.

 

Zastawka – budowla piętrząca stosowana na rowach nawadniających i odwadniających oraz na niewielkich ciekach naturalnych, przy szerokości w świetle mniejszej niż 1,5 m, pozwalająca na regulowanie poziomu wody.

 

Zbiornik retencyjny – zespół różnych obiektów i urządzeń umożliwiających zmagazynowanie określonej ilości wody.

żródło: www.wiz.pl

Projekty realizowane w ramach V Priorytetu Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego.